پنجشنبه 28 شهریور 1398
EN

شعب‏ ابى‏ طالب‏

شعب‏ ابى‏ طالب‏

۱. كليات
شعب ابى طالب، يا شعب على، جايى است كه مشركان مكه، پيامبر خدا و بنى هاشم را حدود سه سال در آنجا محصور كردند و مردم را از ديدار و معامله با آنان منع نمودند. ابتداى اين مكان، از محدوده توسعه يافته مقابل صفا و مروه آغاز مى‏ گردد.
زادگاه پيامبر اسلام، داخل شعب بوده و هم اكنون تابلوى «كتابخانه مكه مكرمه» بر آن مكان قرار دارد.
۲. نام‌هاي ديگر آن
اين شعب در تاريخ به نام‏هاى شعب ابى‏ طالب، شعب مولد، كه به سبب تولد پيامبر صلى الله عليه و آله اين‏گونه ناميده شد و شعب على عليه السلام معروف بوده است.
۳. مكان شِعْبِ ابى ‏طالب:
شهر مكه در يك منطقه كوهستانى قرار گرفته، و در نتيجه محل زندگى قبائل مختلف درون دره‏‌ها كه از سيل مصون بوده و بصورت يك حصار طبيعى خانه‏‌ها را در درون خويش جاى مى‏ داده، بوده است. در نزديكى مسجدالحرام سه شِعْبِ نزديك به هم وجود دارد كه اسامى آنها عبارت است از: ۱- شِعْبِ‏ ابى‏ طالب‏ ۲- شِعْبِ بنى‏ هاشم ۳- شِعْبِ بنى عامر. اجداد و بستگان پيامبر صلى الله عليه و آله معمولًا در اين سه شِعْبِ زندگى مى‏ كرده‏ اند.
در فتح مكه، رسول خدا صلى الله عليه و آله در منطقه حجون خيمه زده و وارد شهر نشدند، به آن‏حضرت گفته شد به منزل خودتان در شِعْب نمى‏ رويد؟ حضرت فرمود: آيا عقيل براى ما منزلى باقى گذاشته است؟ اين نقل تاريخى بيانگر آنست كه «شِعْبِ ابى‏ طالب» در منطقه «حَجُون» نبوده، بلكه در نزديكى «مسجدالحرام» و در كنار كوه صفا قرار داشته.
از اين رو حد فاصل بين مسعي تا جبل خندمه (شارع غزه) و بين نفق علي تا ابتداي شارع مسجدالحرام را مي‌توان شعب ابوطالب عنوان كرد.
۴. توضيح يك اشتباه
برخى به اشتباه، شعب ابى‏ طالب را همان مكان قبرستان ابوطالب يا جنة المعلّى مى‏ دانند، كه داخل درّه ابى دُبّ يا دره سلاخ‏ها بوده و كنار كوه حجون واقع شده است! در حالى كه شعب ابى‏ طالب يا شعب على عليه السلام، در كنار مسجد الحرام بوده و كفار، مسلمانان را در خانه‏ هاى خود محاصره كردند نه اين‏كه از شهر خارج كرده باشند. امروزه در كنار كوه ابو قبيس و در جوار منطقه پشت صفا و مروه، تونلى كنده شده كه نام نَفَق على بر آن ديده مى‏شود كه حكايت از شعب على عليه السلام دارد.
۵. برخي اماكن تاريخي در شعب:
۱. مولد النبي صلي الله عليه و آله
۲. خانه حضرت خديجه عليهاالسلام
۳. خانه ابولهب كه در كنار خانه خديجه عليهاالسلام و پيامبر صلي الله عليه و آله بوده و ابولهب همراه همسرش به آن حضرت آزار مى‏ رساندند.
۶. حوادث تاريخي شعب ابوطالب
• تولد پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله
• محاصره پيامبر صلي الله عليه و آله و ياران درشِعْبِ ابى‏ طالب‏
محمدبن اسحاق (م ۱۵۳ ه. ق) و ديگر سيره‏ نويسان گويند، چون قريش ديدند كه اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله در سرزمين حبشه در كمال امنيت و آرامش قرار دارند و نجاشى هم ايشان را گرامى داشته و از آنها دفاع مى‏ كند و از سوى ديگر حمزة بن عبدالمطلب، و برخي ديگر نيز مسلمان شده‏ اند و اسلام در قبايل آشكار مى‏ گردد، جمع شده و به چاره‏ انديشى پرداخته و تصميم گرفتند پيمان نامه‏ اى نوشته و متعهد شوند كه از بنى‏ هاشم و بنى‏ مطلب زن نگيرند و به آنها زن ندهند و نيز چيزى به آنها نفروشند و چيزى از آنها نخرند و سپس براى تأكيد، پيمان‏ نامه را از سقف كعبه آويختند.
مشركان بنى‏ هاشم را در اول ماه محرم سال هفتم بعثت تحريم كرده، اعلام داشتند هيچكس حق معامله، ازدواج و معاشرت با آنان را ندارد، نامه تنظيم شده در اين زمينه را- كه چهل نفر امضاء كرده بودند- شخصى به نام منصور بن عكرمه نوشت كه با نفرين پيامبرصلى الله عليه و آله دستش فلج شد.
بدنبال آن تمامى بنى‏ هاشم- مسلمان و كافر- جز ابى‏ لهب، و ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطلب وارد شِعْبِ شده، آنجا اجتماع كردند. فرزندان مطلب بن عبد مناف كه چهل نفر بودند از شِعْبِ حراست نموده، شب و روز به نگهبانى آن مشغول بودند و در طول سال جز موسم حج در ماه ذى‏ الحجه، و عمره در ماه رجب از آنجا بيرون نمى‏ آمدند. قريش از ورود خواروبار به شِعْبِ جلوگيرى كرده، فقط مقدار كمى بصورت پنهانى به دست محاصره شدگان مى‏ رسيد كه كفافشان را نمى‏ داد. در نتيجه وضعيت سخت شد؛ به شكلى كه مردم صداى گريه بچه‏‌ها را از بيرون شِعْبِ مى‏ شنيدند و اين دوران سخت‏‌ترين لحظات زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت بزرگوارش در مكه بود.
شب هنگام كه همه به خواب مى‏ رفتند ابوطالب رسول خدا صلى الله عليه و آله را از بستر بيرون برده، يكى از فرزندان يا برادران و يا پسرعموهاى خود را به جاى آن‏حضرت مى‏ خوابانيد تا پيامبر از توطئه احتمالى دشمن جان سالم بدر برد.
بانوي فداكار اسلام و همسر با وفاي پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله، حضرت خديجه كبري عليهاالسلام اموال فراوانى داشت كه همه را در شِعْبِ به نفع رسول خدا صلى الله عليه و آله خرج نمود. بنى‏ هاشم، تنها در موسم، از شِعْبِ خارج شده، خريد و فروش مى‏ كردند.
گاهى نيز مردم مكّه از سوى قريش تهديد مى‏ شدند كه: اگر كسى در مكه چيزى به بنى‏ هاشم بفروشد اموالش غارت مى‏ شود. گاهى از اوقات نيز ابوالعاص بن ربيع شترى كه بار گندم و خرما داشت تا دهانه شِعْبِ آورده، سپس آن را به داخل درّه هدايت مى‏ كرد تا بنى‏ هاشم از آن استفاده نموده و تا حدودى از گرسنگى رهايى يابند.
وضعيت غم‏انگيز رسول خداصلى الله عليه و آله و همراهانشان در شِعْبِ، افرادى چون هشام بن عمرو را تحت تأثير قرار داده و آنها را براى شكستن حلقه محاصره به حركت واداشت، وى به همراه زهير بن ابى اميه، و مطعم بن عدى، و ابوالبخترى، و زمعة بن اسود بن مطلب، شبانگاهان در دهانه دره حجون كه از مناطق بالاى مكه است قرار گذاشته، آنجا جمع شدند و پيمان بستند تا در مورد لغو پيمان‏ نامه اقدام كنند. دهانه درّه حَجُون همان جائى است‏ كه اكنون قبرستان ابوطالب قرار دارد (البته اين نيز نشان مي‌دهد شعب ابوطالب در دامنه كوه حجون نبوده است). استفاده مخفيگاه از اين مكان نشانگر آن است كه حجون خارج و يا حداقل كنار مكه بوده است.
ابوطالب خبر خورده شدن صحيفه را به مشركان اطّلاع داد و همراه آنان به كنار كعبه آمد و پس از گشودن آن، صحّت سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله بر همگان پديدار گشت. وجدان برخى انسانها بيدار شد و آنگاه كه ابوطالب و همراهان به شِعْبِ بازگشتند گروهى از رجال قريش سران خود را در مورد رفتارشان با بنى‏ هاشم سرزنش كردند و گروهى از آنان، از جمله مطعم بن عدى و عدى بن قيس و زمعة بن ابى الاسود و ابوالبخترى بن هشام و زهير بن ابى اميه، سلاح پوشيده نزد بنى‏ هاشم و بنى‏ مطلب رفتند و از آنان خواستند كه از درّه بيرون آيند و به خانه‏ هاى خود بروند و آنان چنين كردند. بيرون آمدن ايشان از دره در سال دهم بعثت بود.
حضرت خديجه بنت خويلد عليهاالسلام همسر باوفاى رسول خداصلى الله عليه و آله و امّ المؤمنين پس از خروج از شعب‏ ابى‏ طالب‏ و پايان يافتن تحريم اقتصادى دشمن، بدرود حيات گفت و در حجون دفن گرديد. رحلت خديجه براى پيامبرصلى الله عليه و آله سنگين بود و آن حضرت را بشدّت غمگين و متأثر ساخت. اندكي بعد نيز حضرت ابوطالب به ديدارد معبود شتافت.
عبيد بن زرارة از امام صادق عليه السلام نقل مى‏ كند كه فرمود: هنگامى كه ابوطالب وفات يافت جبرائيل بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده و گفت: «يا مُحمّد اخْرُجْ مِنْ مَكّه… اى محمد از مكه خارج شو!» كه در اين شهر ياورى براى تو نيست. قريش نيز بر رسول خدا صلى الله عليه و آله هجوم آوردند آن حضرت نيز ترسان بيرون شد تا به كوهى در مكه كه به آن حَجون مى‏ گفتند رسيد و آنجا ايستاد.
۷. منابع جهت مطالعه بيشتر:
- التاريخ القويم لمكة و بيت الله الكريم يا ترجمه فارسي آن با نام كعبه و مسجد الحرام در گذر تاريخ
- تاريخ آثار اسلامي مكه و مكدينه
- فرازهايي از تاريخ اسلام
- شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام
- كتابهاي تاريخ اسلام

کلید واژگان: شعب‏ ابى‏ طالب‏